Η σύγχρονη έρευνα στη Γνωσιακή επιστήμη και τη Νευροεκπαίδευση αναδεικνύει έναν διαφορετικό τρόπο κατανόησης της μάθησης: το σώμα δεν είναι απλώς το μέσο με το οποίο μετακινούμαστε στον κόσμο, αλλά ενεργό μέρος της ίδιας της γνωστικής διαδικασίας.
Κάθε μαθητής μαθαίνει με διαφορετικό συνδυασμό από ρυθμό, τρόπο επεξεργασίας, κίνητρο, προϋπάρχουσες γνώσεις, στενό περιβάλλον και ενεργή συμμετοχή.
Ας τα δούμε ξεχωριστά:
- Ρυθμό — άλλος μαθητής χρειάζεται επανάληψη, άλλος αντιλαμβάνεται γρήγορα την ιδέα.
- Τρόπο επεξεργασίας — κάποιοι καταλαβαίνουν καλύτερα βλέποντας εικόνες, άλλοι ακούγοντας, άλλοι κάνοντας πράξη.
- Κίνητρο — όταν κάτι συνδέεται με ενδιαφέρον, στόχο ή συναίσθημα, αποτυπώνεται πιο εύκολα.
- Προϋπάρχουσες γνώσεις — η νέα γνώση “χτίζεται” πάνω σε ό,τι ήδη ξέρει ο μαθητής.
- Περιβάλλον — ασφάλεια, πίεση, ύπνος, σχέση με τον δάσκαλο και την τάξη, επηρεάζουν άμεσα τη μάθηση.
- Ενεργή συμμετοχή — η πραγματική μάθηση έρχεται όταν ο μαθητής σκέφτεται, δοκιμάζει, κάνει λάθη και εξηγεί.
Στη σύγχρονη παιδαγωγική θεωρείται ότι οι μαθητές ωφελούνται από πολλαπλούς τρόπους διδασκαλίας. Όχι επειδή “είναι πιο διασκεδαστικοί”, αλλά επειδή το σώμα συμμετέχει ενεργά στη δημιουργία νοήματος!
Συνήθως η μάθηση γίνεται πιο αποτελεσματική όταν η πληροφορία παρουσιάζεται καθαρά, υπάρχει πρακτική εφαρμογή, σχεδιασμένη ανατροφοδότηση, γίνεται ανάκληση από μνήμης και η επανάληψη απλώνεται στον χρόνο.
Για το πώς μπορεί η οργάνωση του γνωστικού φορτίου να βοηθήσει παιδιά με μαθησιακές δυσκολίες το έχουμε αναλύσει εδώ.
Πόσο και Πώς συμβάλλει το σώμα στον τρόπο μάθησης;
Το σώμα συμβάλλει πολύ περισσότερο απ’ όσο νομίζουμε στη μάθηση. Ο εγκέφαλος δεν λειτουργεί αποκομμένα, μαθαίνει συνεχώς μέσω του σώματος, των αισθήσεων και της κίνησης.
Μερικοί βασικοί τρόποι:
-
Κίνηση και μάθηση
Η κίνηση ενεργοποιεί περιοχές του εγκεφάλου που σχετίζονται με προσοχή, μνήμη και κατανόηση. Γι’ αυτό πολλά παιδιά συγκεντρώνονται καλύτερα όταν γράφουν, αγγίζουν, κατασκευάζουν ή κινούνται.
-
Αισθήσεις
Όραση, ακοή, αφή, ακόμη και στάση σώματος και ισορροπία, δίνουν πληροφορίες που βοηθούν τον εγκέφαλο να “δέσει” τη γνώση. Όσο περισσότερα αισθητηριακά κανάλια συμμετέχουν, τόσο βαθύτερη γίνεται συχνά η μάθηση.
-
Συναισθηματική κατάσταση του σώματος
Άγχος, ένταση, κόπωση ή αίσθημα ασφάλειας αλλάζουν άμεσα την ικανότητα μάθησης. Όταν το σώμα είναι σε στρες, ο εγκέφαλος δυσκολεύεται να συγκεντρωθεί και να αποθηκεύσει πληροφορίες.
- Ύπνος και βιολογία
Στον ύπνο οργανώνονται οι μνήμες. Επίσης διατροφή, αναπνοή, ορμόνες και ενέργεια επηρεάζουν πολύ τη γνωστική λειτουργία.
- Ενσώματη μάθηση (embodied cognition)
Η σύγχρονη γνωσιακή επιστήμη υποστηρίζει ότι σκεφτόμαστε όχι μόνο “με τον εγκέφαλο”, αλλά με ολόκληρο το σώμα σε αλληλεπίδραση με το περιβάλλον. Για παράδειγμα, οι χειρονομίες βοηθούν την κατανόηση μαθηματικών ή γλώσσας.
Ένα παιδί μπορεί να μην καταλαβαίνει εύκολα τη γεωμετρία μόνο θεωρητικά, αλλά να τη συλλάβει όταν μετακινεί αντικείμενα, σχεδιάζει ή χρησιμοποιεί τα χέρια του. Το σώμα λειτουργεί σαν “γέφυρα” προς την αφηρημένη σκέψη.
Περισσότερα παραδείγματα:
- Να μάθει τις κατευθύνσεις (δεξιά–αριστερά) περπατώντας σε διαδρομές.
- Να κατανοήσει τα κλάσματα κόβοντας και μοιράζοντας πραγματικά αντικείμενα.
- Να μάθει ορθογραφία σχηματίζοντας λέξεις με το σώμα ή με αντικείμενα.
- Να κατανοήσει την έννοια του χρόνου αναπαριστώντας χρονογραμμές στο πάτωμα της τάξης.
- Να κατανοήσει τις πλανητικές τροχιές κινούμενο στον χώρο ως "πλανήτης" γύρω από έναν "ήλιο".
Μερικές σύγχρονες και αρκετά επιδραστικές πηγές γύρω από την ενσώματη μάθηση:
Βιβλία
-
The Embodied Mind — Francisco Varela, Evan Thompson, Eleanor Rosch
Θεμελιώδες έργο για τη σχέση σώματος, αντίληψης και νόησης. -
Philosophy in the Flesh — George Lakoff & Mark Johnson
Εξηγεί πώς η αφηρημένη σκέψη βασίζεται σε σωματικές εμπειρίες. -
How the Body Shapes the Mind — Rolf Pfeifer & Josh Bongard
Από πιο σύγχρονη οπτική στη γνωσιακή επιστήμη και AI.
Σύγχρονες επιστημονικές ανασκοπήσεις
-
Barsalou, L. W. (2008). Grounded Cognition.
Πολύ συχνά αναφερόμενο άρθρο που συνοψίζει τα ερευνητικά δεδομένα υπέρ της ενσώματης γνώσης. -
Wilson, M. (2002). Six Views of Embodied Cognition.
Κλασική πλέον χαρτογράφηση των διαφορετικών μορφών embodied cognition. -
Shapiro, L. (2019). Embodied Cognition (2nd edition).
Σύγχρονη φιλοσοφική και επιστημονική παρουσίαση του πεδίου.
Για εκπαίδευση και μάθηση
-
Susan Goldin-Meadow
Έρευνες για το πώς οι χειρονομίες βοηθούν τη μάθηση και τη σκέψη. -
Manuela Macedonia
Μελέτες για κίνηση και εκμάθηση γλώσσας. -
Mary Helen Immordino-Yang
Εργασία πάνω στη σχέση σώματος, συναισθήματος και μάθησης.
Ελληνικές πηγές
-
Δημιουργία Πολυαισθητηριακής Μεθόδου Διδασκαλίας στην ελληνική γλώσσα για δυσλεκτικούς μαθητές.
Αναφέρει ότι η πολυαισθητηριακή διδασκαλία αξιοποιεί ταυτόχρονα οπτικές, ακουστικές και κιναισθητικές οδούς, με θετικά αποτελέσματα για μαθητές με δυσλεξία. - Αντιμετώπιση ειδικών μαθησιακών δυσκολιών με τη δημιουργία πολυαισθητηριακής μεθόδου διδασκαλίας.
Διδακτορική διατριβή που εξετάζει την αποτελεσματικότητα πολυαισθητηριακής διδασκαλίας στην ανάγνωση και γραφή μαθητών με δυσλεξία.
Το φωτογραφικό υλικό προέρχεται από την εποπτεία γονέων και αναφέρεται στην άσκηση "Ορθογραφία στη Δυσλεξία. Όταν μπερδεύουμε τις καταλήξεις -ης και -εις" που μπορείτε να δείτε εδώ.
Αν αναζητάτε έναν τρόπο συνεργασίας ενημερωθείτε και μη διστάσετε να επικοινωνήσετε!
